Tez tamamlama süreci yalnızca “metni bitirmek” değildir; aynı zamanda akademik dürüstlük, hesap verebilirlik ve bilimsel topluluğa karşı sorumluluk açısından en yoğun denetimin yaşandığı bir eşiğe girmektir. Bu eşikte yapılan küçük bir hata—örneğin kaynak göstermeden yapılan bir parafraz, izinsiz görsel kullanımı, veri günlüğünün tutulmaması, “benzerlik oranını düşürme” uğruna anlamı bozacak şekilde metni parçalamak ya da danışman–öğrenci ilişkisinde sınırları belirsiz bir katkı talep etmek—yalnız tezin reddine değil, akademik itibarın uzun vadeli zedelenmesine yol açabilir. Etik ihlaller çoğu zaman “kötü niyet”ten değil, kötü sistemden doğar: net protokollerin olmayışı, doğruluk kontrollerinin son ana bırakılması, eylem–karar izlerinin tutulmaması, kişisel ve kurumsal beklentiler arasındaki çatışmaların yazımın gölgesinde kalması…
1) İhlal Haritasını Bilmek: Ne Etiğe Aykırıdır, Neden?
Etik ihlallerin türleri çoktur: doğrudan intihal, mozaik/parafraz intihali, öz-intihal (daha önceki bir çalışmayı kaynak göstermeden yeniden kullanmak), çeviri intihali, veri uydurma (fabrication) ve veri tahrifi (falsification), uygunsuz yazarlık (hediye/gölge yazarlık), duplikasyon/salami yayın, atıf şişirme veya atıf kartelleşmesi, görsellerde bilinçli yanıltma, gizlilik ve onam ihlalleri, p-hacking/HARKing (sonuçlara göre hipotez yazmak), çıkar çatışmasını saklamak. Sorunun kökü çoğu zaman aynıdır: kanıtı gizlemek ya da olduğundan farklı göstermek.
Savunma cümlesi: “Tezde kullanılan kanıtın toplanması, işlenmesi ve sunumu boyunca izlenebilirlik ve doğrulanabilirlik ilkeleri uygulanmıştır.”
2) Benzerlik Raporu Bir Amaç Değil, Araçtır
“Benzerlik oranı” düşük olsun diye metni anlamsız biçimde parçalamak, eşanlamlılarla şişirmek ya da kaynak belirtmeden cümle yapısını bozarak kopyalamak etik değildir. Doğru yaklaşım, kaynaklı sentez kurmaktır: kısa, sayfa numaralı alıntılar; ağırlıkla çoklu kaynaktan parafraz; sonunda mutlaka tez bağlantısı cümlesi.
Vaka: Literatür bölümünde aynı iki cümleyi üç yerde farklı eşanlamlılarla tekrarlayan bir metin, düşük benzerlik verdi ama özgün katkı sunmadı ve jüride güven kaybına yol açtı.
Savunma cümlesi: “Paragraflar çoklu kaynak senteziyle yazılmış, doğrudan alıntılar kısa ve sayfa numaralı verilmiştir.”
3) Çeviri İntihalini Önlemek: Kaynaklı ve Şeffaf Çeviri
Yabancı dilden alınan cümleleri Türkçeye çevirip kaynak göstermeden kullanmak intihaldir. Çeviride de atıf gerekir. Paragraf düzeyinde çeviri yapıyorsanız kaynak, yıl, sayfa verin; uzun alıntılarda çeviri olduğunu belirtin. En iyisi, çeviriyi sentez ederek yazmaktır: aynı temayı üç kaynağın ortak ve ayrışan noktalarıyla Türkçeye aktarın.
Savunma cümlesi: “Yabancı kaynaklardan aktarımlar çeviri olduğu belirtilerek ve sayfa numarasıyla raporlanmıştır.”
4) Öz-İntihal: “Kendi Metnim” de Olsa Kaynak Göstermek
Daha önce yazdığınız rapor/ödev/makaledeki metni veya görseli tezde aynen kullanmak, kaynak göstermeden yapılırsa öz-intihaldir. Kurum politikası kısmi yeniden kullanım için açık atıf ve bazen izin ister.
Vaka: Öğrenci, yayımlanmış kısa makalesindeki yöntemi tezine kopyaladı; kaynak göstermediği için öz-intihal sayıldı.
Savunma cümlesi: “Önceki çalışmalarımın kullanıldığı yerlerde açık atıf verilmiş ve gerekirse izin belgesi eklenmiştir.”
5) Veri Uydurma ve Tahrifi: Rakamın Ahlakı
Bir değeri uydurmak ya da hoşlanmadığınız veriyi “temizlemek” için manipüle etmek en ağır ihlallerdendir. İstatistiksel aykırı değer işlemi bile önceden yazılmış kriterlere göre yapılmalı, alternatif senaryolarda sonuç yönünün değişip değişmediği raporlanmalıdır.
Vaka: Bir çalışmada “uyumsuz” iki kaydı silince etki büyüdü. Jüri “ön kayıt” var mı diye sorduğunda belge yoktu; savunma zorlaştı.
Savunma cümlesi: “Eksik/aykırı veri işlemleri önceden tanımlanmış kurallara göre yürütülmüş, duyarlılık analizlerinde yön değişmemiştir.”
6) Analiz Şeffaflığı: P-Hacking ve HARKing’i Engellemek
Veriye bakıp anlamlı çıkan modele tutunmak p-hacking; sonuçlara göre hipotez yazmak HARKing’dir. İkisini de sınırlamanın yolu, analitik yol haritasını önceden yazmak, alternatif modelleri duyarlılıkta göstermek ve “keşfedici” ile “doğrulayıcı” analizleri ayırmaktır.
Savunma cümlesi: “Doğrulayıcı ve keşfedici analizler ayrıştırılmış, çoklu test düzeltmesi uygulanmıştır.”
7) Nitel Araştırmada Etik: Onam, Mahremiyet, Temsil
Görüşmelerde katılımcı onamı yalnız imza değildir; anlaşılır bir dille risk–yarar açıklaması, kimlik gizleme biçimi, çekilme hakkı ve kayıtların saklanma süresi sunulmalıdır. Alıntılar temsili ve negatif vaka içerecek biçimde seçilmeli; küçük topluluklarda kimliklenmeye yol açabilecek kombinasyonlar maskelenmelidir.
Savunma cümlesi: “Onam metinleri sadeleştirilmiş; alıntılar anonimleştirilmiş ve temsil–karşıt vaka dengesi korunmuştur.”
8) Görsel/Şekil Manipülasyonunu Önlemek: “Gösterdiğin Şey Gerçekten O mu?”
Görsellerde eksenleri kırmak, seçici aralıklarla “etkiyi büyütmek”, ısı haritalarında renk ölçeğini oynatmak ya da nitel alıntı görselinde bağlamı kırpmak etik dışıdır. “Bir şekil–bir mesaj” ilkesini izleyin; belirsizliği gölgeleme bantları ve GA ile görünür kılın.
Savunma cümlesi: “Şekillerde eksen ve ölçek manipülasyonu yapılmamış; belirsizlik ölçütleri açıkça gösterilmiştir.”
9) Yazarlık ve Teşekkür Beyanları: Kimin Emeği Nerede?
Tez tek yazarlı olabilir ama makaleye dönüşümde ekip büyür. Uygun yazarlık, önemli fikrî katkı + yazım/revizyon + onay + sorumluluk kriterlerini gerektirir. Sadece veri toplamak ya da fon sağlamak yazarlık için yeterli olmayabilir; teşekkürde yer alır. CRediT şeması katkıları şeffaflaştırır.
Savunma cümlesi: “Makale dönüşümünde CRediT katkı sınıflandırması uygulanacak, yalnızca nitelikli katkılar yazarlığa taşınacaktır.”
10) Atıf Etiği: Gerçekten Okuduğun Kaynağa Atıf Ver
Alkış atıf (ünlü yazarlara okumadan atıf), kolay atıf (tek kaynağa aşırı yaslanma) ve atfı politik araç gibi pratikler etik değildir. Atıf, iddiayı taşıyan kanıt zincirini göstermelidir. Gri literatür kullanılıyorsa etiketlenmeli; DOI ve erişim bilgileri tamamlanmalıdır.
Savunma cümlesi: “Atıflar kanıt işleviyle konumlandırılmış; gri literatür etiketlenmiş, DOI kontrolleri yapılmıştır.”
11) Çıkar Çatışması ve Finansal/İdari Bağlar
Proje fonu, iş ilişkisi, danışmanlık, akrabalık gibi çıkar bağları varsa kısa ve net şekilde beyan edilmelidir. Çıkar çatışması yanlılık potansiyeli doğurur; beyan edilmesi, etik şeffaflığın parçasıdır.
Savunma cümlesi: “Çıkar çatışması potansiyeli bulunan bağlar beyan edilmiş, veri ve yorum bağımsızlığı korunmuştur.”
12) Yapay Zekâ ve Yazım Destek Araçları: Sınırlar ve Beyan
Dil düzenleme/tercih düzeltme için yazım araçları kullanılabilir; ancak içerik üretimi ve veri uydurma için kullanılamaz. Politikalar giderek “kullanımın beyanı”nı ister: hangi amaçla, hangi kısımda, nasıl.
Vaka: Bir öğrenci tartışmayı araçla yazdırdı; atıflar uydurmaydı. Savunmada kaynak bulunamadı.
Savunma cümlesi: “Yapay destek yalnız dil sadeleştirme amaçlı kullanılmış; içerik ve atıflar araştırmacıya aittir.”
13) Veri Yönetimi Planı ve İzlenebilirlik: Audit Trail Kültürü
Ham verinin nerede, ne kadar süre, kim tarafından erişilir biçimde saklandığı; dönüşümlerin ve kararların nasıl kayda geçtiği etik bir meseledir. Sürüm kontrolü, karar günlüğü, kod–veri eşleme dosyaları, anonimlik anahtarı ayrı bir yerde tutulmalıdır.
Savunma cümlesi: “Veri yönetimi planı uygulanmış; kod–veri–karar izleri sürüm günlükleriyle kayıt altına alınmıştır.”
14) Ön Kayıt (Preregistration) ve Açık Bilim Pratikleri
Her tez ön kayıt gerektirmez; ancak analitik yol haritasını önceden zaman damgasıyla yazmak (kurum içi kayıt bile olabilir) p-hacking şüphesini azaltır. Kod, ek materyal, anonim örnek veri paylaşımları etik sınırlar içinde mümkün olduğunca açılmalıdır.
Savunma cümlesi: “Analiz planı teslimden önce kayda geçirilmiş; kod ve ek materyal paylaşıma hazırdır.”
15) Erişilebilirlik ve Kapsayıcı Dil: Etik Yalnız Veride Değil, Dilde de
Sınırlı okuma gücüne sahip ya da farklı dil düzeyindeki okurlar için erişilebilir bir yazım; açık dil, kısa cümleler, görsellerde alt metin, kontrast duyarlılığı ile sağlanır. Kapsayıcı dil, özellikle katılımcı grupların nitelikte saygılı biçimde temsilini güçlendirir.
Savunma cümlesi: “Tez erişilebilirlik ilkelerine uygun düzenlenmiş; kapsayıcı dil ve alt metinler kullanılmıştır.”
16) Etik Kurul/Onam Belgeleri ve İzinler: Dosyayı Eksiksiz Kapatmak
İnsan katılımcılarla çalışmalarda etik kurul onayı, kurumsal izinler ve saha erişim yazışmaları dosyada bulunmalıdır. Görsel, scale/ölçek ve anket uyarlamalarında izin yazıları ve telif koşulları açıkça belgelenmelidir.
Savunma cümlesi: “Etik kurul onayı, kurum izinleri ve materyal kullanım izinleri ek klasörde yer almaktadır.”
17) Zaman Baskısında Etik: Son Hafta Paniklerinde Hataya Yol Açmamak
Teslim baskısı arttıkça kısayollar cazip hâle gelir: görseli kaynaksız almak, alıntı sayfasını eklemeyi “sonraya” bırakmak, veride “hızlı düzeltmeler”… Bu riski azaltmanın yolu, son hafta protokolüdür: her gün için küçük ama kritik etik kontroller.
Mini protokol örneği: “Bugün yalnız atıf–kaynakça eşleşmesi ve izin belgeleri; yarın yalnız anonimlik ve görsel ölçek kontrolleri.”
Savunma cümlesi: “Son hafta etik kontrol protokolü uygulanmış; kritik riskler adım adım kapatılmıştır.”
18) Nicel Raporda Etik: Etki, GA ve Varsayım Dili
Sadece p-değeri raporlamak yerine etki büyüklüğü ve güven aralıkları yazmak; varsayımları (bağımsızlık, normallik, çoklu doğrusal bağlantı vb.) kısaca doğrulamak; çoklu test düzeltmesini belirtmek etik raporlamanın parçasıdır.
Savunma cümlesi: “İstatistiksel raporlama etki–GA odaklıdır; varsayımlar kontrol edilmiş, çoklu test düzeltmesi uygulanmıştır.”
19) Nitel Raporda Etik: Negatif Vaka ve Üye Kontrolü
Temayı yalnız destekleyen alıntıları seçmek onay yanlılığı yaratır. Tipik alıntının yanına karşıt vaka koymak; mümkünse katılımcıdan bulguların yorumuna dair kısa geri bildirim almak (“üye kontrolü”) nitel etiğin güvencesidir.
Savunma cümlesi: “Temsiliyet ve karşıt vaka ilkeleri uygulanmış; gerekli yerlerde üye kontrolü yapılmıştır.”
20) Görsel–Veri Uyumu: Bir Şekil–Bir Mesaj, Yanıltma Yok
Şekil başlıkları sonuç cümlesi olmalı; alt yazıda yöntem ve n bilgisi yer almalı; renkler/ölçekler okuru yanıltmamalıdır. Dosya adları ve sürümler karışmamalı; eski grafiklerin yanlışlıkla metne girmesi engellenmelidir.
Savunma cümlesi: “Tüm şekiller güncel veriyle yeniden üretildi; başlıklar mesaj cümleleriyle uyumlu.”
21) Danışman–Öğrenci Sınırları: Bağımsızlık ve Hesap Verebilirlik
Danışman geri bildirimi yönlendirir, metni yazmaz. Öğrencinin bağımsız katkısı, özellikle yönteme ve tartışmaya ilişkin karar izleri ile görünür olmalıdır.
Savunma cümlesi: “Danışman katkıları yazar notlarında kayıtlı; tüm kararlar öğrenci tarafından verilmiş ve belgelendirilmiştir.”
22) Telif ve Lisanslar: “İnternette Var” Kullanılır Demek Değildir
Görseller, ölçekler, yazılım ekran görüntüleri ve haritalar telif korumasına tabidir. Adil kullanım sınırları dar olabilir; alıntılamak yerine izin almak ya da açık lisanslı materyal kullanmak en güvenlisidir.
Savunma cümlesi: “Tüm üçüncü taraf materyaller için lisans/izin koşulları gözden geçirilmiş, gerektiğinde izin alınmıştır.”
23) Bölüm Sonu Etik Köprüleri: Okura Ne Yaptığınızı Hatırlatın
Her ana bölüm sonrası kısa bir etik–şeffaflık notu eklemek; okura kanıt yolculuğunuzun güvenliğini gösterir: “Bu bölümde raporlanan sonuçlar, önceden tanımlı analiz planına göre elde edilmiştir.”
Savunma cümlesi: “Bölüm sonlarında etik–şeffaflık notları yer alır.”
24) Savunma Provası: Zor Sorulara İki Cümlelik Yanıt
Jüri en çok şunu yoklar: “Bu sonucu niçin böyle yorumladınız?”, “Aykırı değerleri neden dışladınız?”, “Katılımcı mahremiyetini nasıl korudunuz?” Bu sorulara iki cümlelik hazır yanıtlar yazın; hem metne hem ek belgelere işaret eden netlikte olsun.
Savunma cümlesi: “Aykırı değer kriterleri önceden yazılmıştı; duyarlılıkta yön değişmedi. Mahremiyet, anonim anahtar ve maskelenmiş kombinasyonlarla korundu.”
25) Yayına Dönüşümde Etik: Duplikasyon, Ön Baskı ve Ambargo
Tezi makaleye dönüştürürken aynı veriyi parça parça yayımlamak (salami slicing) risklidir. Ön baskı (preprint) koyacaksanız dergi politikalarını kontrol edin; veri/katılımcı mahremiyeti nedeniyle ambargo gerekiyorsa gerekçeyi açıklayın.
Savunma cümlesi: “Yayın stratejisi, tek ana mesajı taşıyan derli toplu bir makale üzerine kurulmuştur; duplikasyondan kaçınılacaktır.”
26) “Hata Payı” Kültürü: İyi Niyetle Yapılan Hataları Yönetmek
Etik, hatasızlık değil; hata yönetimi kültürüdür. Fark edilen bir eksik atıf, yanlış etiketli bir şekil ya da eksik izin belgesi görüldüğünde olayı kayda alıp hızlı düzeltme yapmak güven inşa eder.
Savunma cümlesi: “Tespit edilen hatalar revizyon günlüğünde kayda geçirilmiş ve düzeltilmiştir.”
Sonuç
Akademik etik; “yakalanmamak” sanatı değil, inandırıcı bilginin inşasıdır. Tez tamamlama aşamasında etik davranmak; metin–veri–analiz–görsel–yorum zincirinin her halkasında izlenebilirlik, doğrulanabilirlik ve hesap verebilirlik sağlamayı gerektirir. Bu yazıda; intihal ve çeviri intihalinden öz-intihale, veri uydurma ve tahriften p-hacking/HARKing’e; nitel araştırmada onam ve mahremiyetten görsellerde yanıltmayı önlemeye; yazarlık ve teşekkür beyanlarından çıkar çatışması açıklamalarına; yapay zekâ araçlarının sınırlı ve şeffaf kullanımından veri yönetimi, ön kayıt ve açık bilim pratiklerine; erişilebilir ve kapsayıcı dilden etik kurul/izin belgelerine; zaman baskısında etik protokollerden savunma için iki cümlelik hazır yanıtlara; yayın dönüşümünde duplikasyon riskini yönetmekten “hata payı” kültürüne kadar geniş bir alanı operatif ilkelere döktük.
Unutmayın: Etik, “ekstra bir belge seti” değil, yönteminizin dili ve bulgularınızın güvencesidir. Bugün kurduğunuz izlenebilirlik ve şeffaflık sistemi, yarın savunmada güven, hakemlikte saygı ve alanda kalıcı itibar olarak geri döner. Tezinizi, yalnız ne söylediğiyle değil, nasıl dürüstçe söylediğiyle de hatırlanacak bir çalışma hâline getirin. Çünkü bilim, güven üzerine kurulur; güvenin temeli ise etik davranıştır.
Completed olarak, projelerini etkili ve doğru bir şekilde tamamlamak için yardıma ihtiyaç duyan bireylere ve profesyonellere üst düzey yardım sağlama konusunda uzmanlaşıyoruz. Platformumuz, hiçbir ödev, belge veya yaratıcı çalışmanın yarım kalmamasını sağlayarak çok çeşitli görevleri yerine getirmek üzere tasarlanmıştır. İster teziniz, bitirme projeniz veya akademik araştırmanızla boğuşan bir üniversite öğrencisi olun, ister dergi makalesi revizyonlarına, teknik çizimlere veya kurumsal dokümantasyona ihtiyaç duyan bir profesyonel olun, size yardımcı olmak için buradayız. Ayrıca staj raporları, makale yazımı ve akademik makale biçimlendirme konusunda desteğe ihtiyaç duyan öğrencilere ve araştırmacılara da hizmet veriyoruz. Ayrıca uzman ekibimiz, her sektörün ihtiyaçlarını karşılamak için hassas ve yüksek kaliteli çizimler, CAD tasarımları ve proje bazlı çizimler sunmada uzmandır. Completed’da hedefimiz, tamamlanmamış görevleri cilalanmış, teslime hazır çalışmalara dönüştürmek, size zaman kazandırmak ve en yüksek kalite seviyesini sağlamaktır.
Her Sektör ve Akademik İhtiyaca Uygun Kusursuz Tamamlama Hizmetleri
Zaman kısıtlamaları, uzmanlık eksikliği veya çok yoğun teslim tarihleri nedeniyle işinizi tamamlamakta zorlanıyor musunuz? Completed, akademik, kurumsal ve yaratıcı alanlarda profesyonel yardım arayan bireyler için nihai çözümdür. Makale yazımı, araştırma makaleleri, makale sunumları ve tez geliştirme konusunda kapsamlı destek sağlıyor, sürecin her adımında uzman hassasiyetiyle size rehberlik ediyoruz. Hizmetlerimiz akademik çalışmaların ötesine geçiyor; iş raporları, teknik çizimler, mimari çizimler ve çeşitli sektörlere yönelik özelleştirilmiş tasarımlar konusunda da yardımcı oluyoruz. Staj kayıtlarınızı yapılandırmaktan dergi makalelerinizi iyileştirmeye kadar deneyimli profesyonellerimiz kusursuz, iyi organize edilmiş ve gönderime hazır içerik sunmaya kendini adamıştır. Completed’da hiçbir görevin çok büyük veya çok küçük olmadığına inanıyoruz; Mükemmelliğe olan bağlılığımız, her projenin en üst düzeyde doğruluk, yaratıcılık ve profesyonellikle tamamlanmasını sağlar.
